środowisko; zmiany klimatu; Rafał Rajkowski; Samorząd Województwa Mazowieckiego;, Czasu mamy coraz mniej, OK!magazyn

O środowisku, młodzieżowych protestach klimatycznych i działaniach Samorządu Województwa Mazowieckiego w zakresie ochrony klimatu opowiada Rafał Rajkowski, wicemarszałek Województwa Mazowieckiego.

Czy wierzy Pan w zmiany klimatyczne? Jest wielu sceptyków, twierdzących, że za zmianami klimatu wcale nie stoi “działalność człowieka”.

Zmiany klimatu są czymś naturalnym, biorąc pod uwagę wiek naszej planety. Te zmiany zachodzą w sposób ciągły. Ale nie sposób ukryć, że to właśnie działalność człowieka wpływa bezpośrednio na zmiany stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze. Widać to wyraźnie od początku rewolucji przemysłowej, gdzie te zmiany zaczęły zachodzić w sposób globalny: wycinanie lasów, spalanie paliw kopalnych, użycie nawozów sztucznych czy hodowla zwierząt na skalę przemysłową. Wszystko to przyczyniło się i nadal przyczynia do zmian w bezprecedensowym tempie. Gdzieś ostatnio widziałem notatki, w których pokazano na przykład, że zmiany stężenia dwutlenku węgla i globalnej temperatury w okresie XX wieku zajmowały w okresie zlodowaceń około 5 tysięcy lat. Popatrzmy jeszcze na wzrost populacji na Ziemi.

Według danych amerykańskich w 1950 roku liczba ludzi wynosiła 2 i pół miliarda. Dzisiaj jest nas pond 7 i pół miliarda. Ktoś, kto twierdzi, że nie ma to wpływu na zmiany w środowisku, myli się. Wielu rzeczy nie udaje się też szybko zrobić. Potrzeba czasu, a jego jest coraz mniej. Nie udało się na przykład efektywnie ograniczyć emisji gazów cieplarnianych, gdyż najwięksi emitenci przyjęli różne strategie. USA nie chciały poddać się międzynarodowej kontroli, Chiny nie chciały wziąć na siebie zobowiązań za problem zapoczątkowany przez kraje od dawna uprzemysłowione, a UE chciała świecić przykładem, ale tylko mniejsi emitenci zdecydowali się pójść jej śladem.

Edukacja szkolna nie jest Panu obca. Był Pan przez wiele lat nauczycielem. Czy o zmianach klimatu, środowisku nie powinniśmy już nauczać na poważnie w szkołach podstawowych?

W tej chwili brakuje wyraźnych odniesień do zmian, które następują. Działania edukacyjne są doraźne. A przecież one następują i mają już dzisiaj wpływ na nasze życie, nie mówiąc o tym, że to wszystko, co robimy w zakresie ochrony środowiska będzie również odbijało się na kolejnych pokoleniach. Widać już wyraźnie, że na naszym pokoleniu spoczywa ogromna odpowiedzialność w tym zakresie. Dlatego już może od przedszkola powinniśmy jeszcze mocniej uczyć jak zmniejszać zużycie energii, oszczędzać wodę, papier, jak stać się świadomym konsumentem czy uczyć korzystania z transportu publicznego, który również staje się “zielony”.

Młodzież zatem ma rację, domagając się zmian?

Jak najbardziej. I powinniśmy, nie tylko jako politycy, ale też jako koledzy, sąsiedzi, znajomi wspierać działania, które nawiązują do poprawy jakości środowiska czy klimatu.

Nasze nastawienie do ochrony środowiska, jako mieszkańców, nie zależy tylko od systemu kar, ale też od zachęt. Zmiana przyzwyczajeń tym chętniej następuje, o ile „ktoś” da nam na te zmiany pieniądze. Wydaje się, że Samorząd Województwa ma ku temu instrumenty.

Niestety w kwestiach środowiskowych społeczeństwo gubi ogólny sens realizowanych działań. Prowadzona przez Samorząd Województwa polityka środowiskowa nie ma na celu ograniczenia swobód obywatelskich, a przede wszystkim zabezpieczenie mieszkańców przed negatywnymi skutkami złej jakości powietrza. Ponadto podejmowane działania mają na celu zapewnienie odpowiedniej jakości środowiska, aby każdy z nas mógł swobodnie spędzać czas na dworze w dowolnym momencie, a także w pełni korzystać z zasobów środowiska. Zanieczyszczone powietrze to nie tylko ograniczona widoczność i wyczuwalny nieprzyjemny zapach, ale także konsekwencje dla zdrowia i życia ludzkiego. Zła jakość powietrza negatywnie wpływa również na rośliny i zwierzęta. Wobec tego napędem działań na rzecz poprawy jakości powietrza nie powinny być środki finansowe w postaci kar, czy zachęt, a jakość życia naszego i naszych najbliższych.

Ale poprawa jakości powietrza nie jest możliwa bez zapewnienia odpowiedniej ilości środków finansowych.

Pieniędzy na te cele nie brakuje, a możliwości jest wiele. Dotacje do wymiany źródeł ciepła udzielane są w ramach programów krajowych. Środki finansowe z własnych budżetów przeznaczają również niektóre mazowieckie gminy. Samorząd Województwa Mazowieckiego udziela dofinansowania do wymiany źródeł ciepła w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego. Jednakże w tym przypadku, beneficjentem jest gmina i to ona redystrybuuje środki wśród swoich mieszkańców.

W celu zmiany sposobu ogrzewania niezbędna jest również zmiana świadomości i nawyków społeczeństwa. W ostatnich latach edukacja ekologiczna stała się stałym elementem działań Samorządu Województwa Mazowieckiego. Poprzez systematyczne i wielokierunkowe działania (m.in. spotkania, warsztaty, konferencje, organizację studiów podyplomowych o kierunku „zarządzanie jakością powietrza”, uruchomienie strony internetowej dedykowanej ochronie powietrza, dystrybucji materiałów informacyjnych, emisji spotów informacyjnych, zamieszczanie artykułów w prasie lokalnej) Samorząd Województwa edukuje o konsekwencjach zdrowotnych złej jakości powietrza oraz możliwości pozyskania środków finansowych na wymianę kotłów. W celu wsparcia działań edukacyjnych realizowanych przez inne samorządy, w latach 2019-2020 mazowieckie gminy mogły ubiegać się o dofinansowanie w formie refundacji do 50% kosztów kwalifikowanych, nawet do 200 000 zł, ze środków z budżetu Województwa Mazowieckiego na przeprowadzenie akcji informacyjno-edukacyjnych w zakresie ochrony powietrza w ramach programu Mazowiecki Instrument Wsparcia Ochrony Powietrza (MIWOP).

W ramach MIWOP mazowieckie gminy mogły otrzymać dotacje także na inne działania służące ochronie powietrza, m.in. inwentaryzację źródeł ciepła, tworzenie lub rewitalizację istniejących terenów zieleni, zakup oczyszczaczy powietrza czy systemów do pomiaru jakości powietrza.

W tym roku pula środków wyniosła blisko 26 mln zł. Radni województwa w trakcie dyskusji nad programem zgłaszali potrzebę sukcesywnego zwiększania środków przeznaczanych na ochronę powietrza.

Zaznaczyć należy również, że wysokości kar za brak realizacji uchwały antysmogowej, programu ochrony powietrza, czy też planu działań krótkoterminowych nie określa Sejmik Województwa w drodze swoich uchwał, a właściwi ministrowie w drodze ustaw i rozporządzeń.

Niedawno Sejmik Wojewódzki podjął uchwałę, z której wynika zakaz na przykład palenia w kominkach w „smogowe dni”. Skąd mieszkaniec ma wiedzieć zatem, czy dzisiaj może palić, czy nie. Z jednej strony są miejsca, w których jesienią i zimą normy jakości powietrza przekroczone są kilkukrotnie, ale 5 km dalej, już na granicy miasta, gdzie mamy dużo zieleni już nie. Uchwała wywołała dyskusję.

Na terenie województwa mazowieckiego kwestie złej jakości powietrza są związane przede wszystkim z ponadnormatywnymi stężeniami pyłów zawieszonych PM10 i PM2,5, benzo(a)pirenu i dwutlenku azotu. Analizy stanu powietrza w województwie mazowieckim, przeprowadzone na potrzeby uchwały antysmogowej, a także nowego programu ochrony powietrza wykazały, że za przekroczenia norm jakości powietrza odpowiada głównie spalanie paliw stałych w sektorze komunalno-bytowym. Chodzi tu nie tylko o palenie w podstawowych źródłach ogrzewania jak np. kotłach i piecach domowych, ale także palenie rekreacyjne w kominkach i piecykach ozdobnych. Powszechnym zwyczajem jest łamanie zakazu spalania odpadów w paleniskach domowych. Za przekroczenia norm jakości powietrza nie odpowiada tylko emisja powstająca na terenie gminy, ale także emisja napływowa. W związku z tym, nawet jeśli na danym terenie nie występują przekroczenia, to emisja powstała na tym terenie może doprowadzić do powstania przekroczeń w sąsiedniej gminie. Znaczny wpływ na wielkości stężeń ma również sytuacja meteorologiczna.

Zakaz korzystania z kominków i innych urządzeń do spalania biomasy drzewnej jest jednym z działań określonych w planie działań krótkoterminowych, przyjętym razem z programem ochrony powietrza. Zarówno program ochrony powietrza jak i plan działań krótkoterminowych obowiązują od 30 września 2020 r. Działania przewidziane w planie działań krótkoterminowych mają na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia przekroczeń norm jakości powietrza oraz ograniczenie skutków i czasu trwania przekroczeń.

Czyli kiedy możemy palić w kominkach, a kiedy nie?

Przedmiotowy zakaz będzie obowiązywał jedynie w przypadku ogłoszenia informacji przekazanej przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska o ryzyku przekroczenia poziomów normatywnych substancji w powietrzu i będzie dotyczył kominków, które nie są jedynym źródłem ciepła lub budynków/lokali, do których nie jest dostarczana energia elektryczna na skutek awarii. Zakaz obowiązywał będzie na obszarze wskazanym w powiadomieniu przez okres określony w powiadomieniu. Obszary obowiązywania powiadomień są różne, poczynając od całego województwa, przez powiat i gminę, kończąc na wyznaczonym obszarze na terenie gminy. Z doświadczenia wynika, że powiadomienie takie trwa od 1 do kilku dni. Powiadomienia o ryzyku przekroczenia ogłaszane będą na stronach internetowych Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego, samorządów powiatowych i gminnych, za pośrednictwem Regionalnego Systemu Ostrzegania (aplikacja RSO, telegazeta, napisy DVB w telewizjach regionalnych). W przypadku ryzyka przekroczenia poziomu alarmowego powiadomienia przekazywane będą również za pośrednictwem Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (SMS – alert RCB). Samorządy mogą wykorzystywać także inne, zwyczajowo przyjęte sposoby komunikowania się z mieszkańcami. Ponadto Samorząd Województwa Mazowieckiego pracuje nad własnym systemem informacyjnym, który wesprze proces powiadamiania społeczeństwa. Aby przyczynić się do poprawy jakości powietrza warto na bieżąco śledzić komunikaty i powiadomienia wyżej wymienionych podmiotów.

Czy jest taki instrument w rękach na przykład samorządów, który obligatoryjnie nakładałby na przykład w nowym budownictwie (developerom) używać rozwiązać fotowoltaicznych? Czy samorządy mogą rozpisując przetarg na budowę nowych chodników wymagać rozwiązań, które niwelują zanieczyszczenie? Pisaliśmy niedawno o tym, że istnieją farby pochłaniające cząsteczki pyłów. W Warszawie i Krakowie układa również się chodniki o podobnych właściwościach. Z badań wynika, że wokół takich miejsc jest dużo czystsze powietrze.

W nowym programie ochrony powietrza dla województwa mazowieckiego, oprócz działań naprawczych koniecznych do realizacji w gminach, w tym wymiany źródeł ciepła, np. na instalację OZE, a także nasadzeń zieleni, zawarte zostały przykłady dobrych praktyk wspomagających obniżanie stężeń substancji w powietrzu, które warto realizować na terenie gminy. Znajdziemy wśród nich m.in.: montaż niskoemisyjnych lub zeroemisyjnych źródeł ciepła w nowo wybudowanych budynkach mieszkalnych, tworzenie zielonej infrastruktury (np. zielone ściany), uwzględnianie w studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego sposobów zabudowy i zagospodarowania terenu umożliwiających ograniczenie emisji pyłów.

To właśnie dokumenty strategiczne jak studia uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, a także miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego stanowią podstawę do kreowania lokalnej polityki środowiskowej. Samorządy gminne mogą zawrzeć w nich wszelkie wytyczne co do stosowanych instalacji, wykorzystywanych materiałów i innowacyjnych rozwiązań. Rekomendacjami tymi muszą się kierować podmioty planujące realizację inwestycji na terenie gminy.

W którą stronę powinna rozwijać się polska gospodarka, aby z jednej strony mieć zapewnione bezpieczeństwo energetyczne, z drugiej spełniać wszystkie normy a z trzeciej stawać się w miarę niezależną energetycznie? Bilansowanie energii z różnych źródeł może być najlepszym rozwiązaniem?

Największe wyzwania dla sektora energetyki w obszarze dywersyfikacji miksu energetycznego to racjonalne odchodzenie od gospodarki opartej na paliwach kopalnianych, ograniczenie emisji zanieczyszczeń do powietrza oraz adaptacja do zmian klimatu. Biorąc pod uwagę obecną sytuację energetyki, zaznaczyć należy, że nie jest możliwa redukcja zużycia wszystkich paliw kopalnianych, w stopniu zapewniającym bezpieczeństwo energetyczne i gospodarcze. Przeprowadzenie transformacji energetycznej powinno być stopniowe, lecz zdecydowane, ale także poprzedzone zebraniem informacji na temat przeszkód w poszczególnych regionach i subregionach wynikających np. ze struktury przemysłu, infrastruktury czy uwarunkowań geograficznych.

Transformację sektora energetyki należy rozpocząć od stopniowego odchodzenia od węgla i zastąpienie go przejściowo innymi rozwiązaniami, a docelowo odnawialnymi źródłami energii?

Ze względu na zróżnicowanie gospodarcze pomiędzy dużymi, rozwiniętymi miastami, a rolniczymi peryferiami odejście to powinno następować przy zapewnieniu dostępu do różnych rodzajów paliw i technologii, których zastosowanie nie będzie stanowiło dużego obciążenia finansowego dla gospodarstwa domowego.

Rozwiązaniem alternatywnym dla węgla jest zastosowanie paliw gazowych. Zapewnienie dostępności paliw gazowych może wpłynąć zarówno na poprawę efektywności zużycia energii, jak i na ograniczenie emisji do powietrza. Jednakże aby zapewnić stabilność dostaw gazu, jak również zmniejszenie strat przesyłowych, konieczna jest rozbudowa i modernizacja sieci przesyłu i dystrybucji, również w oparciu o lokalne stacje LNG, a także inwestycje w zakresie źródeł systemowych, w tym źródeł kogeneracyjnych, w kierunku zwiększenia ich sprawności. Województwo mazowieckie jest bardzo zróżnicowane pod względem sposobu dostarczania ciepła do gospodarstw domowych. Stopień gazyfikacji województwa obecnie wynosi ok. 55%. Biorąc to pod uwagę można stwierdzić, że istnieje potencjał inwestycyjny w obszarach pozbawionych dostępu do gazu.

Ogromną barierą w przeprowadzeniu transformacji są kwestie organizacyjne, ściśle powiązane z prawnymi, takie jak nieadekwatne do potrzeb strategie energetyczne kraju, czy niejasne plany dywersyfikacji źródeł energii. Inną istotną przeszkodą jest kwestia finansowa. Można dostrzec słabą koordynację funduszy wspierających działania na rzecz poprawy efektywności energetycznej, w tym problemy z podziałem kompetencji pomiędzy poszczególnymi instytucjami i organami. Mając na uwadze dążenie do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego i spełnienia norm jakości powietrza, zasadnym byłoby wprowadzenie zakazu finansowania ze środków krajowych i unijnych wymiany źródeł ciepła na opalane węglem. Największy nacisk powinien być jednak kładziony na zwiększenie udziału zero i niskoemisyjnych źródeł energii, środków transportu i sposobów produkcji. Nie należy zapominać o konieczności poprawy efektywności energetycznej gospodarki poprzez rozwój budownictwa energooszczędnego i zmniejszanie zużycia energii przy świadczeniu usług publicznych.

Czy te zmiany może wspierać Samorząd Województwa?

Samorząd Województwa Mazowieckiego aktywnie działa na rzecz zmiany struktury zużycia paliw na terenie województwa mazowieckiego poprzez podejmowane strategiczne dokumenty, jakimi są uchwała antysmogowa, wprowadzająca ograniczenia w zakresie jakości użytkowanych paliw stałych i urządzeń grzewczych, program ochrony powietrza, w którym jako główne działanie naprawcze wskazano wymianę bezklasowych i niskiej klasy kotłów opalanych paliwem stałym, czy realizowane programy wsparcia finansowego wykluczające możliwość uzyskania dofinansowania do wymiany źródła ciepła na źródło opalane paliwem stałym.
Z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2014–2020 przeznaczono pulę środków na realizację działań związanych z walką z zanieczyszczeniami powietrza, w tym m.in. na dofinansowanie wymiany nieekologicznych źródeł ogrzewania, termomodernizacji obiektów użyteczności publicznej jednostek samorządu terytorialnego, inwestycji w odnawialne źródła energii dla jednostek samorządu terytorialnego, zakupu nowych pociągów dla Kolei Mazowieckich, budowy parkingów „Parkuj i Jedź”. W latach 2014-2019 na działania związane z przejściem na gospodarkę niskoemisyjną do mazowieckich beneficjentów trafiło 1,5 mld zł z UE.

Rozmawiał Marcin Dąbrowski
24 komentarze
  1. Warto wiedzieć: Zaznaczyć należy również, że wysokości kar za brak realizacji uchwały antysmogowej, programu ochrony powietrza, czy też planu działań krótkoterminowych nie określa Sejmik Województwa w drodze swoich uchwał, a właściwi ministrowie w drodze ustaw i rozporządzeń.

  2. Ale ta uchwała o nie paleniu w kominkach to jednak trochę przegięcie. No kto z nas obserwuje jakieś komunikaty. No i kto ma srawdzać, czy palę czy nie. W Radoiu wiele osób pali śmieciami na Glinicach, czarny iśmierdzący dym z kominów leci, i nie ma komu nawet podjechać, aby to sparwdzić

Jeśli chcesz, skomentuj ten artykuł